Bij de dood van Pius IX in februari 1878 werd Pecci herhaaldelijk genoemd als een van de voornaamste papabili, de mogelijke opvolgers van de paus. Zijn kandidatuur werd gesteund door het merendeel van de niet-Italiaanse kardinalen. Zij waren onder de indruk van de inzet die hij aan den dag legde voor zijn functie als camerlengo, ook dachten ze dat iemand die zo lang was weggeweest van Rome minder bevooroordeeld zou zijn door de beslissingen van de vorige paus. Kardinaal Pecci werd verkozen op 20 februari 1878 bij de derde stemming. Hij kondigde aan dat hij de naam Leo zou aannemen ter herinnering van Leo XII, die hij altijd al had bewonderd, omwille van zijn kennis, zijn verzoenende houding tegenover tijdelijke regeringen en zijn verlangen om de relaties met de Christenen die zich van de Rooms Katholieke Kerk hadden afgescheurd aan te halen. Zijn leeftijd en tere gezondheid zorgden voor speculaties rond een korte duur van zijn pontificaat. Uiteindelijk zou hij de kerk gedurende een kwart eeuw leiden.

            Het pontificaat van Leo XIII’s voorganger, Pius IX, was lang en controversieel geweest. Reeds vanaf het prille begin van zijn regeerperiode was Pius IX conservatief en autoritair, zowel in het bestuur van de kerk als in het verzet tegen de Italiaanse regering die pas de Pauselijke staten had geannexeerd. Ook Leo XIII was, net zoals zijn voorganger, eigenzinnig wat betreft het principe van de tijdelijke soevereiniteit van de paus, hij bleef de traditionele doctrine van de Christelijke staat als een ideaal beschouwen. Hij reageerde even hardnekkig als Pius IX tegen de Vrijmetselarij en het wereldlijk liberalisme. In het kerkelijke bestuur zette hij de benadrukking van de machtscentralisatie in het pausdom voort, meer nog dan in de nationale kerken en verstevigde hij de macht van de nuntius. In navolging van Pius IX moedigde Leo XIII de aanbidding van het Heilig Hart en van Maria aan. Hij vernieuwde de veroordeling van het Rationalisme en vervolgde de hernieuwde interesse voor de filosofie van Thomas van Aquino.

            Er kan echter niet ontkend worden dat er tijdens het pontificaat van Leo XIII een nieuwe wind waaide door de kerkelijke rangen. In zijn relaties met de burgerlijke regeringen toonde Leo een voorkeur voor diplomatie. Ondanks zijn grote interesse voor politiek was hij niet louter een politiek geëngageerde paus, hij had ook sympathie voor de wetenschappelijke vooruitgang en vond dat de kerk zich open moest stellen voor zo’n vooruitgang. Al bij al bleef hij een ‘pastoor’ die bezorgd was over het interne leven van de kerk en de verspreiding van haar boodschap over de hele wereld.

            Zijn bezorgdheid over de dialoog tussen de kerk en de wereld kwam vooral tot uiting in zijn vele encyclieken (pauselijke zendbrieven) die instructies gaven aan de katholieken over de hele wereld. Kerk en staat zouden in vrede moeten samenleven binnen de organisatie van een moderne maatschappij. In 1893 definieerde de encycliek ‘Providentissimus Deus’, nu gedateerd maar toen een pionierswerk, op een nogal ruimdenkende manier de principes waarop Katholieken de Bijbel moesten interpreteren. De in 1891 geschreven encycliek ‘Rerum Novarum’ toonde behoedzaam aan dat het pausdom kennis genomen had van de problemen van de werkende klasse. Hij ondersteunde de organisatie van het Katholieke lekendom en probeerde een nieuwe dialoog met de niet-katholieken aan te wakkeren, wat tot uiting kwam in een poging om een band te creëren tussen de Anglicaanse kerk en Rome en in zijn respect voor de Oosterse kerken.

            Gedurende de laatste jaren van het pontificaat van Leo XIII, tot zijn dood in 1903, kon men een duidelijkere vastberadenheid ontdekken in het beleid van de kerk en een meer gereserveerde houding ten aanzien van de Christen democratie. Desondanks slaagde Leo XIII erin het prestige van het pausdom te vergroten, wat men kon merken aan het groeiend aantal landen dat diplomatieke betrekkingen aanknoopte met het Vaticaan. Hij was een man met een verbluffende intelligentie, een actief karakter, een sterk bewustzijn van zijn persoonlijke waarde en een goed gevoel voor ‘public relations’. Hoewel zijn pontificaat niet zoveel directe veranderingen bracht in de relatie tussen de Rooms Katholiek Kerk en de maatschappij, bracht het vele nieuwe opvattingen tot stand die in de volgende decennia zouden rijpen.

Bron: Encyclopaedia Britannica

Vertaald en bewerkt door Jan Mostert